श्रीमद्भागवत महापुराण

धृतराष्ट्र उवाच ।
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥१-१॥

dhṛtarāṣṭra uvāca | dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ | māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya || 1-1 ||

सञ्जय उवाच ।
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥१-२॥

sañjaya uvāca | dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṁ vyūḍhaṁ duryodhanastadā | ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt || 1-2 ||

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥१-३॥

paśyaitāṁ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṁ camūm | vyūḍhāṁ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 1-3 ||

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥१-४॥

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi | yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ || 1-4 ||

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥१-५॥

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān | purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ || 1-5 ||

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥१-६॥

yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān | saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ || 1-6 ||

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥१-७॥

asmākaṁ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama | nāyakā mama sainyasya saṁjñārthaṁ tānbravīmi te || 1-7 ||

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥१-८॥

bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ | aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca || 1-8 ||

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नाना loopशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥१-९॥

anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ | nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ || 1-9 ||

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१-१०॥

aparyāptaṁ tadasmākaṁ balaṁ bhīṣmābhirakṣitam | paryāptaṁ tvidameteṣāṁ balaṁ bhīmābhirakṣitam || 1-10 ||

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥१-११॥

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ | bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi || 1-11 ||

तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥१-१२॥

tasya sañjanayanharṣaṁ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ | siṁhanādaṁ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṁ dadhmau pratāpavān || 1-12 ||

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥१-१३॥

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ | sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat || 1-13 ||

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१-१४॥

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau | mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ || 1-14 ||

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१-१५॥

pāñcajanyaṁ hṛṣīkeśo devadattaṁ dhanañjayaḥ | pauṇḍraṁ dadhmau mahāśaṅkhaṁ bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 1-15 ||

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥१-१६॥

anantavijayaṁ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau || 1-16 ||

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥१-१७॥

kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ | dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ || 1-17 ||

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥१-१८॥

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate | saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak || 1-18 ||

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ॥१-१९॥

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṁ hṛdayāni vyadārayat | nabhaśca pṛthivīṁ caiva tumulo'bhyanunādayan || 1-19 ||

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ।
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ॥१-२०॥

atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ | pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ | hṛṣīkeśaṁ tadā vākyamidamāha mahīpate || 1-20 ||

अर्जुन उवाच ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥१-२१॥
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥१-२२॥

arjuna uvāca | senayorubhayormadhye rathaṁ sthāpaya me'cyuta || 1-21 || yāvadetānnirīkṣe'haṁ yoddhukāmānavasthitān | kairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame || 1-22 ||

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥१-२३॥

yotsyamānānavekṣe'haṁ ya ete'tra samāgatāḥ | dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ || 1-23 ||

सञ्जय उवाच ।
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥१-२४॥

sañjaya uvāca | evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata | senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 1-24 ||

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥१-२५॥

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṁ ca mahīkṣitām | uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti || 1-25 ||

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ।
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ॥१-२६॥

tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān | ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṁstathā | śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi || 1-26 ||

तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ।
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ॥१-२७॥

tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān | kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt || 1-27 ||

अर्जुन उवाच ।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ॥१-२८॥

arjuna uvāca | dṛṣṭvemaṁ svajanaṁ kṛṣṇa yuyutsuṁ samupasthitam | sīdanti mama gātrāṇi mukhaṁ ca pariśuṣyati || 1-28 ||

वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ।
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ॥१-२९॥

vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate | gāṇḍīvaṁ sraṁsate hastāttvakcaiva paridahyate || 1-29 ||

न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ।
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ॥१-३०॥

na ca śaknomyavasthātuṁ bhramatīva ca me manaḥ | nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava || 1-30 ||

न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ।
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ॥१-३१॥

na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave | na kāṅkṣe vijayaṁ kṛṣṇa na ca rājyaṁ sukhāni ca || 1-31 ||

किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ।
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ॥१-३२॥

kiṁ no rājyena govinda kiṁ bhogairjīvitena vā | yeṣāmarthe kāṅkṣitaṁ no rājyaṁ bhogāḥ sukhāni ca || 1-32 ||

त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ।
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ॥१-३३॥

ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṁstyaktvā dhanāni ca | ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ || 1-33 ||

मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ।
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ॥१-३४॥

mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā | etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana || 1-34 ||

अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ।
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ॥१-३५॥

api trailokyarājyasya hetoḥ kiṁ nu mahīkṛte | nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana || 1-35 ||

पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ।
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥१-३६॥

pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ | tasmānnārhā vayaṁ hantuṁ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān | svajanaṁ hi kathaṁ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava || 1-36 ||

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥१-३७॥

yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ | kulakṣayakṛtaṁ doṣaṁ mitradrohe ca pātakam || 1-37 ||

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥१-३८॥

kathaṁ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum | kulakṣayakṛtaṁ doṣaṁ prapaśyadbhirjanārdana || 1-38 ||

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥१-३९॥

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ | dharme naṣṭe kulaṁ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta || 1-39 ||

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥१-४०॥

adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ | strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ || 1-40 ||

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥१-४१॥

saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṁ kulasya ca | patanti pitaro hyeṣāṁ luptapiṇḍodakakriyāḥ || 1-41 ||

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥१-४२॥

doṣairetaiḥ kulaghnānāṁ varṇasaṅkarakārakaiḥ | utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ || 1-42 ||

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥१-४३॥

utsannakuladharmāṇāṁ manuṣyāṇāṁ janārdana | narake niyataṁ vāso bhavatītyanuśuśruma || 1-43 ||

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥१-४४॥

aho bata mahatpāpaṁ kartuṁ vyavasitā vayam | yadrājyasukhalobhena hantuṁ svajanamudyatāḥ || 1-44 ||

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥१-४५॥

yadi māmapratīkāramaśastraṁ śastrapāṇayaḥ | dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṁ bhavet || 1-45 ||

सञ्जय उवाच ।
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥१-४६॥

sañjaya uvāca | evamuktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat | visṛjya saśaraṁ cāpaṁ śokasaṁvignamānasaḥ || 1-46 ||

ॐ तत्सदिति श्रीमहाभारते शतसाहस्र्यां संहितायां
वैयासिक्यां भीष्मपर्वाणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
सैन्यदर्शनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१-४७॥

oṁ tatsaditi śrīmahābhārate śatasāhasryāṁ saṁhitāyāṁ vaiyāsikyāṁ bhīṣmaparvāṇi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṁ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṁvāde sainyadarśanaṁ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1-47 ||